از اين قبيل پيش مىآورد . پس علت بگومگوى ميانه دو نفر تابع ، يكى از اين سه علت است : حال ببينيم اهل كتاب به كدام يك از اين جهات ، با مسلمانان بگو مگو مىكردند ، اگر بخواهند بگويند : متبوع و خداى ما بهتر از خداى شما است ، كه خداى مسلمانان همان خداى اهل كتابست ، و اگر بخواهند بگويند : ما اهل كتاب اختصاص و تقرب بيشترى به خدا داريم ، كه مسلمانان خدا را با خلوص بيشترى مىپرستند ، و اگر بخواهند بگويند : رفتار شما براى خدا باعث ننگ است ، كه قضيه درست به عكس است پس محاجه اهل كتاب با مسلمانان هيچ وجه صحيحى ندارد ، و لذا در آيه مورد بحث نخست محاجه آنان را انكار مىكند ، و سپس جهات ثلاثه را يكى يكى رد مىكند . ( * ( أَمْ تَقُولُونَ : إِنَّ إِبْراهِيمَ ) * - تا جمله - * ( كانُوا هُوداً أَوْ نَصارى ) * ) اين جمله رد جهت اولى است كه هر طائفه اى مىگفتند ابراهيم و بقيه انبياء نامبرده در آيه از ما است و لازمه اين حرف اين است كه آن حضرات نيز يهودى يا نصرانى باشند ، بلكه از لازمه گذشته صريح در آنست ، هم چنان كه از آيه : ( يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِي إِبْراهِيمَ ؟ وَما أُنْزِلَتِ التَّوْراةُ وَالإِنْجِيلُ إِلَّا مِنْ بَعْدِه ، أفَلا تَعْقِلُونَ ، اى اهل كتاب : چرا بر سر ابراهيم با يكديگر بگو مگو مىكنيد ؟ يا اينكه تورات و انجيل بعد از او نازل شدند ، آيا باز هم نميخواهيد بفهميد ) « 1 » استفاده مىشود كه صريحا هر يك ابراهيم را از خود ميدانسته‌اند . * ( ( قُلْ أأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّه ) ) * ؟ الخ بگو آيا شما بهتر ميدانيد يا خدا ؟ با اينكه خدا در اين كتاب به ما و شما خبر داد : كه موسى و عيسى و انجيل و توراتشان بعد از ابراهيم و انبياء نامبرده ديگر بودند ؟ . * ( ( وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهادَةً عِنْدَه مِنَ اللَّه ) ) * الخ و كيست ستمكارتر از آن كس كه با اينكه شهادتى از خدا را تحمل كرد ، كتمان كند ، يعنى با اينكه خدا بوى خبر داد : كه تشريع دين يهود و دين نصرانيت بعد از ابراهيم ، و آن ديگران بود باز هم آن را كتمان كند ، پس شهادتى كه در آيه آمده شهادت تحمل است نه شهادت اداء . ممكن هم هست معنا اين باشد : كه ( شهادت خدا را بر اينكه نامبردگان قبل از تورات و انجيل بودند كتمان كند ) كه در اين صورت شهادت به معناى اداء خواهد بود ، ولى معناى اول درست است . * ( ( تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ ) ) * يعنى اصلا دعوا بر سر اينكه فلان شخص از چه طائفه اى بوده ، و آن ديگرى از كدام طائفه ، چه سودى دارد ؟ و سكوت از اين بگومگوها چه ضررى ؟ آنچه الان بايد

--> 1 - سوره آل عمران آيه 65